Nederlandse Familienamenbank

Graaf, de

Prins

Prinsen
Prince
Prinz
Prins, de
Winkler Prins

verklaring:
Met het woord prins wordt door de eeuwen heen een vorst aangeduid met een zekere status, een koningszoon of een landsheer met gezag over een aanzienlijk territorium dat evenwel niet heel groot is; ook wel de benaming voor een troonpretendent die nog geen souverein vorst is. In Nederland is prins een dynastieke titel. Door de eeuwen heen zijn diverse prinsen vereerd met een afbeelding op een uithangbord. De huisnaam "in de(n) Prins" verwees vooral naar de Prins van Oranje, waarvan we er verschillende gehad hebben, maar de eerste Willem van Oranje was het populairst. Hij ontleende zijn titel aan het prinsdom Oranje, oftewel het principauté d'Orange. Het woord prins is via het Franse woord prince uit het Latijnse princeps = 'leider, hoogste in rang, de belangrijkste' ontwikkeld. Niet alleen herbergen nodigden klandizie met een afbeelding van de Prins uit, ook voor andere bedrijven was de Prins hun boegbeeld. Van Lennep en Ter Gouw laten in hun befaamde boek uit 1868 een winkelier met scheepsbenodigdheden uit Vlissingen na de moord op Willem van Oranje met deze leus reclame voor zijn nering maken:

"In de Oude Prins Willem, die te Delft is doorschoten
Maakt men tot ieders gerief haken, bomen en allerhande bepikte goten"

Voor de komst van Willem van Oranje waren er overigens ook al prinsen. Als achternaam kennen we Prins immers al van ene Egbert Jansz Prins die in 1480 als Raad van Amsterdam werd vermeld. Genealogisch onderzoek in Gelderland leidde naar een latere Aris Aelten, die in de 17e eeuw waard in de Prins (waar de Prins uithing) te Barneveld was.
Met al die huizen die naar een prins zijn vernoemd is Prins een veelvoorkomende familienaam geworden. Maar misschien zijn er ook naamdragers voor wie een ander motief de aanleiding is geweest. Te denken valt aan personen die bijgenaamd Prins werden, omdat ze een of andere relatie hadden tot een prins, misschien omdat ze een dienstbetrekking hadden, of omdat ze zich als een prins gedroegen of omdat ze gelijkenis met een bepaalde prins vertoonden. Heeft een jongeling misschien de bijnaam 'de Prins' gekregen, omdat hij met de Prins dweepte, was het een titel in verenigingsverband die als bijnaam werd overgedragen? Verschillende mogelijkheden passeren de revue. Ten slotte kan men ook met de familienaam Prins rondlopen, omdat de voorouder die deze naam verkreeg bij een herenhuis op de Prinsegracht te vondeling is gelegd, zoals het een baby in 1807 in Den Haag overkwam.
Uit de Franse wordvorm 'prince' is in de Nederlandse standaardtaal uiteindelijk 'prins' de moderne woordvorm geworden. Maar er zijn verschillende vorm- en spellingsvarianten die nog aan de Franse vorm gerelateerd zijn. De familienaam Prince, wat behalve de Franse ook de Engelse vorm is, is in Nederland ook nog goed vertegenwoordigd. Daarnaast zijn er varianten als Prinsen, Princen, Prinse, De Prinse, Prinssen, Prinsze, Prinze, en Prinsse en deze vormen hebben hun vorm eerder te danken aan onbeholpenheid ten opzichte van het oorspronkelijke leenwoord prince, dan met genitivering en suffigering, dat wil zeggen met toevoeging van -en-verbuiging in de tweede naamval en het achtervoegsel -se(n), dat in patroniemen uit -sone = 'zoon' voortkomt. De naamvorm Princee of Princée is niet anders dan Prince met een verfranst accent dat in deze naam in wezen niet op zijn plaats is. In Prinz herkennen we de Duitse naamvorm.

Citeren:
Leendert Brouwer, 'Prins', in: Nederlandse Familienamenbank = CBG Familienamen, Amsterdam, Meertens Instituut / Den Haag, CBG Centrum voor familiegeschiedenis, 2000...

kenmerken:

specifieke componenten:

geen affix

vondeling

De meest simpele vondelingennaam is de familienaam Vondeling. De voorvader van Anne Vondeling, die minister van Landbouw en voorzitter van de Tweede Kamer is geweest, is Adam Vondeling die in 1818 in Wijnjeterp te vondeling werd gelegd. Simon Vestdijk was in de 20e eeuw een beroemde schrijver. Her en der zijn er Simon Vestdijkstraten. Wie zal er in 1830 gedacht hebben dat de naam die het jongetje gegeven werd, dat in Haarlem in de Dijkstraat bij de Oostvest werd gevonden, en dat de grootvader van de schrijver zou worden, zelf in een straatnaam zou worden opgenomen? Het populaire programma 'Verborgen verleden' dook in 2019 met de nog steeds beroemde schrijfster Carry Slee in haar geschiedenis en ook zij stamt van een vondeling af. Nu is het helaas niet zo dat te vondeling leggen tot schrijverschap leidt. De tentoonstelling over vondelingen in het Stadsarchief van Amsterdam in 2020 laat zien dat er alleen al in Amsterdam rond 1800 jaarlijks honderden kinderen te vondeling werden gelegd; het geeft aan hoeveel armoede er destijds geleden werd. Er komen maar een paar schrijvers uit voort.
Vondelingen kwamen vaak in een weeshuis terecht. Waren ze naamloos dan bedacht de regent een voor- en achternaam waarmee het kind moest zien te overleven. Zo'n bedachte achternaam kon een zinspeling zijn op de vindplaats, zoals bij Vestdijk, of op een attribuut of briefje dat de vondeling was meegegeven. Een vondeling die helaas als kind is overleden, kreeg de achternaam Hart, omdat de brief die bij haar was aangetroffen in de vorm van een hart was geknipt. Carry Slee's voorouder kreeg de naam Voorn, louter omdat het de beurt was aan namen van zoetwatervissen; een tweetal andere vondelingen kregen de namen Snoek en Baars. Een ventje dat helemaal niets had en ook niet hoefde te rekenen op veel inspiratie bij de regenten, kreeg de achternaam Weetniet. Deze Abel Weetniet kreeg weliswaar acht kinderen, maar bij de volkstelling van 1947 was er nog maar eentje met de naam Weetniet: Joanna Maria van Hout-Weetniet, geboren in 1883, wonend in de Maasstraat te Amsterdam.
Enkele voorbeelden van vondelingennamen: Prins - gevonden op de Prinsegracht in Den Haag; Groen - gevonden in het Lamgroen in Den Haag; Groeneweg - gevonden aan de Groene Weg te Hijken bij Beilen; Verschuur - gevonden in een schuur in Zwartewaal; Poort - bij de poort van de pastorie; Verpoorten hing aan de kapelaans poort; Palm - gevonden op Palmzondag te Maastricht; Koel en IJs werden aldaar in december gevonden; Van der Stoep - op de stoep van het weeshuis; Satijn - had op een stukje satijn zijn doopnamen bij zich; Travaille werd achter de smidstravaille gevonden; Voorhout - op het Voorhout in Den Haag; Eelzak - gevonden in een eelzak = aalszak?; Sinderdinck - aan de Zinderdijk in Bergh.

De regenten vertoonden meer of minder willekeur bij de naamkeuze en ongetwijfeld hadden zij het beste met 't kindje voor. Navrant is echter de politieke nooddruft die in het jaar van de Brabantse Omwenteling anno 1789 over de ruggetjes van 39 vondelingen in Leuven in hun naamgeving werd geuit. Zij kregen elk als achternaam een woord uit een pamflet dat tegen het Oostenrijks gezag onder Keizer Jozef II gericht was: "Enfin alles gaet om zeep. En de maegere ratten worden vet met gestolen goed, zoodat stelen, herboots rooven, plunderen geene zonde en is. Helaes, onder wat tirannen leeven wij: galges, pruijsman, recruet, canon. Komt ons helpen uijt de slavernije van de booze tyran." Zouden er nakomelingen zijn met een van deze namen? De naam Alles bestaat zeer zeker nog. Maar dat betreft een patroniem bij de roepnaam Alle uit Allert of Aldert.
Vondelingen en woordkunst. Alle harten braken indertijd bij de lotgevallen van de vondeling, die op een sinterklaasavond in plaats van een banketletter in een doos bij de Leidse studentenvereniging De Dorstige Pleiaden werd afgeleverd. De zeven aanwezige leden adopteerden haar gezamenlijk en noemden haar Klaasje Zevenster. Jacob van Lennep schreef er een in zijn tijd razend populaire zedenroman over en moest vele brieven aan Klaasje, wier leven hij zo tragisch heeft be?indigd, beantwoorden.

Citeren:
Leendert Brouwer, 'Vondeling', in: Nederlandse Familienamenbank = CBG Familienamen, Amsterdam, Meertens Instituut / Den Haag, CBG Centrum voor familiegeschiedenis, 2000...

• [J. Daan, 'Vondelingen en hun namen', in: MVN (1954), p 171-176].
• [L. De Man, Vondelingen en hun naamgeving, Anthroponymica VII, Leuven 1956, 60 p].
• [J.H.J. Gulikers & M.K.J. Smeets, 'Vondelingen te Maastricht 1814-1823', in: Huldeblijk. Bundel opstellen aangeboden aan de genealoog Jan J.M.H. Verzijl bij gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag op 25 maart 1967, Roermond 1967, p 47-96].
• [R. Van Passen, 'Vondelingen in het Antwerpse in de 16e-19e eeuw', in: Naamkunde 2 (1970), p 121-153].
• [J. Hendrickx, 'Vondelingen te Leuven', in: Vlaamse Stam 12 (1976), p 259-268, 419-430, 541-548].
• In 1789 neemt het Leuvense Vondelingenhuis 39 kinderen op. De namen die zij krijgen vormen achter elkaar een zinsverband: "Enfin alles gaet om zeep. En de maegere ratten worden vet met gestolen goed, zoodat stelen, herboots rooven, plunderen geene zonde en is. Helaes, onder wat tirannen leeven wij: galges, pruijsman, recruet, canon. Komt ons helpen uijt de slavernije van de booze tyran." Verzet tegen de heerschappij van Jozef II leidde in dat jaar tot de Brabantse Omwenteling. De auteur heeft enkele van de gegeven namen nog in het telefoonboek van Leuven teruggevonden: Alles, Zeep, Herbots (vgl. Herboots), Geenen (vgl. Geene), Enis, Helaers (vgl. Helaes) en Wij. (Dat wil natuurlijk niet zeggen dat al deze namen in verband met de betreffende vondeling en naamsoorsprong kunnen worden gebracht) [P.J. van der Heijden, 'Politieke familienamen uit Leuven', in: GN 37 (1982), p 414-416].
• [S.E. Veldhuijzen, '"Ik heb er geen brood voor." Vondelingen te 's-Gravenhage', in: Jaarboek Die Haghe (1985), p 33-59].
• [Willy Van Langendonck, 'Vondelingennamen en hun classificatie', in: Naamkunde 35 (2003-04), p 1-10].
• [Diane de Keyzer, De vondelingen. Gevonden kinderen, heel lang geleden tot vandaag, Kalmthout, Pelckmans, 2020 --- https://nrcwebwinkel.nl/amfile/file/download/file/145529/product/313153/].

afkortingen en bibliografische notaties: