Nederlandse Familienamenbank

verklaring:
De alom aanwezige familienaam Vogel, ook veel voorkomend in Duitsland, zou een beroepsbijnaam voor een vogelaar, een vogelvanger en/of -handelaar, kunnen zijn of in deze betekenislijn een verkorting van Vogelaar. Misschien in samenhang hiermee kan de achternaam aan een huisnaam zijn ontleend: In de Vogel, of De Vogel Phoenix, of De Vogel Struis, of De Blote Vogel (vergelijk de familienaam Blotevogel); omstreeks 1700 voer de Edammer Pieter Vogel op het schip de Papegaaivogel. Zou de naam Vogel evenals Kooijman en Van der Kooij op een vogelkooi in het waterland bestemd voor de vangst van watervogels geduid kunnen hebben en zodoende op het beroep Kooiker? Bij een man in het 15e eeuwse Nijmegen werden de namen Vogelzang en Vogel afgewisseld; de familienaam Vogelzang is veelal ontleend aan een van de plaatsen Vogelzang, die zo genoemd zijn omdat het er aangenaam vertoeven was in een lommerrijke omgeving.
Vogel kan ook een bijnaam geweest zijn voor iemand 'als een vogel', voor een zorgeloos persoon die fluitend door het leven stapte, voor iemand die kon zingen of fluiten als een zangvogel. Of misschien gewoon iemand die uiterlijk op een vogel leek. Hield iemand die de naam Vogel kreeg er misschien een tamme vogel op na of had hij zangvogels in een kooitje? Vergelijk de familienaam Sier(e)vogel.
Bij een van de oudste vermeldingen betreffende Voghel van Scoenhoven (Dordrecht 1285-86) lijkt Vogel een voornaam te zijn. Tenzij in deze stadsrekening de voornaam van deze Vogel uit Schoonhoven ontbreekt en Vogel toch zijn achternaam is. Dat neemt niet weg dat Vogel ook best een voornaam kan zijn en dat er een patroniem aan ontleend is. Vooralsnog wordt die veronderstelling in ere gehouden en behalve dat deze voornaam Vogel eenvoudigweg van het woord 'vogel' komt, is ook gedacht aan een vleivorm van een Germaanse persoonsnaam met het bestanddeel volk; het zou dan een variant van de Duitse naam Völkel zijn (zie aldaar).

In een woordthesaurus is de soortnaam vogel met tientallen specifieke vogelsoorten verbonden. Zo zijn uit het diverse pluimage ook vele familienamen met hun karakteristieke verschijningsvormen voortgekomen. Dezelfde motieven hebben bij de naamgeving een rol gespeeld: een huisnaam, gelijkenis of nabootsing, het hebben van, het jagen op, en een enkele ook als patroniem bij een voornaam. Hierbij een opsomming: Kraaij (vergelijk Kraaijvanger), De Raaf (Raven uit de voornaam Walraven), De Roeck, Kauw, Spreeuw, Snip, Vink (Rietvink, Oostervink?, Korlevink?, Geelvink), Musch, Van de(r) Swaluw, Van der Arend en patroniem Arends, Adelaar, (Van der) Valk (vergelijk Valkenier), Havik, Ooijevaar, Lepelaar(s)?, Kievit, Koolmees, De Mees, Specht, Den Uijl, Sperling, Sperwer en de Duitse naamvorm Sperber, Buizert?, Duijf, Koekkoek, Pauw/Pouw, Nagtegaal, De Lijster, Den Exter, De Reiger, De Putter?, De Gier, Struijs, Quartel, Zwaan/Van der Zwan, Roerdomp, Koet?, Taling en Teeling wellicht, Stern?, Quak/Kwak?, (De) Haan (Auerhaan, Ro(ot)haan, Snaphaan), Kip, (De) Gans en Rotgans, ('t) Hoen, Veldhoen, Calkoen, Leeuwerik, Van der Kraan, Pellikaan, Flamingo, Plevier, Van der Sijs, Van der Wulp?, (Van der) Smient, Papegaaij, De Gaaij?, Kanaar, en de mythische De Feniks en Griffioen. Het vraagteken achter enkele namen wil zeggen dat bij deze namen ook aan een geheel andere verklaring kan worden gedacht. Zo ontbreekt hier de naam Meeuw(en) omdat deze naam ofwel evenals Van Meeuwen naar de plaats Meeuwen in Noord-Brabant verwijst, die niets met de vogel meeuw te maken heeft, ofwel evenals Meeuwsen en Meeuwissen een patroniem is bij een verkorte vorm van Bartholomeus. Zeevalk is verbonden aan Zeevalkink van een boerderijnaam bij de persoonsnaam Sigiwalh. Van de(r) Wouw rekenen we vooralsnog ook niet tot de vogelcategorie. De Surinaams-Indiase familienaam Nandoe en de Turkse naam Ibis passen evenmin in dit rijtje.
Onder de menukop 'varianten' zijn de familienamen die zijn samengesteld met -vogel- bij elkaar gezet, zoals Oostvogel(s), Meijvogel, Stoorvogel, Eijsvogel(s), Ventevogel/Vettevogel/Vindevogel, Cramsvogel en Vogelvanger.

Citeren:
Leendert Brouwer, 'Vogel', in: Nederlandse Familienamenbank = CBG Familienamen, Amsterdam, Meertens Instituut / Den Haag, CBG Centrum voor familiegeschiedenis, 2000-...

kenmerken:

metonymische beroepsnaam

adresnaam

metafoor

patroniem

Duitse naam

Veel voornamen die aan de basis van patroniemen liggen worden verklaard in de
Nederlandse Voornamenbank

specifieke componenten:

geen affix